MAYNILA — Sa gitna ng ingay at usok ng mataong lansangan kung saan siya tinaguriang hari, muling bumagsak ang katahimikan sa buhay ng social media personality at negosyanteng si Deo “Diwata” Balbuena. Sa isang emosyonal na pagpapahayag na yumanig sa social media ngayong linggo, ibinahagi ni Diwata ang panibagong bangungot na kanyang hinarap: ang muling pagka-aresto, ang 24-oras na pagkakakulong, at ang pagbabayad ng piyansang nagkakahalaga ng P60,000—isang halagang sapat na upang lumpuhin ang kabuhayan ng isang ordinaryong manininda.

Hindi ito ang unang pagkakataon na nasangkot sa legal na usapin ang viral na may-ari ng “Diwata Pares Overload,” ngunit ang insidenteng ito ay nag-iiwan ng mas mapait na lasa at mas malalim na katanungan tungkol sa kalagayan ng maliliit na negosyante sa bansa. Kung ang isang sikat at maimpluwensyang tulad niya ay kayang-kayang dambahin ng sistema nang walang pasabi, paano pa kaya ang mga simpleng tindero sa bangketa na walang boses at walang kakayahang magbayad ng libo-libong piso para sa kanilang kalayaan?

ANG PAGGISING SA BANGUNGOT: 24 ORAS SA LIKOD NG REHAS
“As in nakulong ako ng 24 hours,” ito ang bungad ni Diwata sa kanyang video, ang kanyang mga mata ay namamaga, ang boses ay garalgal, at ang buong pagkatao ay tila pagod na pagod. Iba ito sa masigla at mataray na Diwatang nakilala ng publiko na sumisigaw ng “Luv you!” sa kanyang mga vlogs. Ang nakita natin ay isang taong basag, pagod, at takot.

Ayon sa kanyang kwento, nagulat na lamang siya nang may dumating na warrant of arrest laban sa kanya. Ang masakit na katotohanan na kanyang idinadaing ay ang kawalan umano ng “due process” sa kanyang pananaw. “Warrant, warrant… Hindi man lang ako nakatanggap ng subpoena na may warrant na agad,” himutok niya.

Para sa isang ordinaryong mamamayan, ang subpoena ay isang mahalagang dokumento—isang paanyaya upang sagutin ang anumang reklamo bago pa man umabot sa punto ng pag-aresto. Ang kawalan nito, ayon kay Diwata, ay nagkait sa kanya ng pagkakataong itama ang anumang pagkakamali bago siya posasan. Ang reklamo? Nagmula umano sa isang ahensya ng gobyerno dahil sa “non-compliance” o hindi pagsunod sa mga patakaran.

Isipin ninyo ang eksena: Alas-sais ng gabi, oras kung kailan nagsisimula nang dumagsa ang mga gutom na parokyano sa kanyang paresan, siya ay hinuli. Magdamag siyang nanatili sa presinto, walang tulog, puno ng pangamba. “Super stress. Wala akong tulog… Grabeng stress,” aniya.

ANG PRESYO NG KALAYAAN: P60,000
Kung noong Abril 2024 ay naging laman din siya ng balita dahil sa kasong “slight physical injuries” na may piyansang P3,000, ang kasong ito ay ibang-iba. Ang halagang P60,000 para sa pansamantalang kalayaan ay hindi biro.

“Kasi kung wala pa akong pera na pang-piyansa, kung hindi ako nakapag-provide ng P60,000, wala, hanggang ngayon nakakulong ako,” pag-amin niya. Ito ang reyalidad ng hustisya sa Pilipinas na matagal nang inirereklamo ng marami: na ang kalayaan ay tila para lamang sa may kakayahang magbayad.

Para kay Diwata, na ang negosyo ay nakadepende sa barya-baryang kita mula sa P100 na pares, ang P60,000 ay malaking kawalan. “Halos tamang-tama nga lang pangkain ang kinikita ko, minsan abono pa,” paliwanag niya. Bagama’t nakikita natin ang haba ng pila sa kanyang tindahan, ipinaalala niya sa atin ang manipis na tubo sa pagkain. Ang kita na sana’y pampa-ikot sa negosyo o pambili ng sangkap para sa susunod na araw ay napunta sa pagtubos ng kanyang sarili mula sa kulungan.

“Ang kinikita ko pang tabla-tabla lang sa pagkain ko araw-araw, minsan kulang pa,” dagdag niya. Ito ay isang sampal sa mukha ng mga nag-aakala na dahil viral siya ay “big time” na siya. Sa likod ng kasikatan ay ang parehong pakikipagbuno sa taas ng presyo ng bilihin at gastusin sa operasyon na dinaranas ng bawat karinderya owner sa bansa.

ANG BAKAS NG NAKARAAN AT ANG BIGAT NG “NA NAMAN”
Ang mga katagang “Hinuli na naman ako” ay may bigat na hindi matatawaran. Binubuksan nito ang sugat ng nakaraan. Matatandaang noong 2024, inaresto si Diwata dahil sa isang insidente noong 2018 kung saan nasangkot siya sa gulo matapos niyang ireklamo ang mga gumagamit ng iligal na droga malapit sa kanyang pwesto. Sa kasong iyon, siya na ang nagmagandang-loob, siya pa ang nasaktan, at sa huli, siya pa ang kinasuhan.

Bagama’t magkaiba ang kaso noon at ngayon (physical injury noon, compliance issue ngayon), ang trauma ay magkaugnay. Tila ba may target sa kanyang likod. Ang pakiramdam na sa bawat hakbang mo paangat, may pwersang hihila sa iyo pababa.

Ang insidenteng ito ay naganap matapos ang kanyang pagtatangka na pumasok sa pulitika. Matatandaang tumakbo si Diwata bilang nominee ng Vendors Party-list noong nakaraang halalan, bitbit ang adbokasiyang padaliin ang proseso ng pagkuha ng permit para sa mga manininda. Ang kanyang pagkatalo sa pulitika, at ang kasunod na pagka-aresto dahil mismo sa isyu ng “permits” o compliance, ay isang malungkot na ironiya. Ang sistemang nais niyang ayusin para sa kapwa niya manininda ay siya ngayong sumasakal sa kanya.

BUROKRASYA VS. DISKARTE: ANG LABAN NG MALILIIT
“Ang hirap maging Pilipino, sa totoo lang,” ito ang linyang tumatak sa puso ng mga nakapanood sa video. “Lumalaban ka naman ng patas, hindi ka naman namemerwisyo, dumidiskarte ka sa sarili mo para mabuhay ka. Pero bakit? Bakit ganoon?”

Ang sentimyento ni Diwata ay sentimyento ng milyun-milyong Pilipinong nasa informal economy at MSMEs (Micro, Small, and Medium Enterprises). Nais nilang sumunod, nais nilang maging legal, ngunit kadalasan, ang proseso ay napakakumplikado at napakamahal.

Sa kaso ni Diwata, sinabi niyang “Hindi daw compliance… Pwede namang ayusin kung may pagkakamali ako.” Handa siyang sumunod. “Willing mag-comply kung ano man ang kinakailangan,” aniya. Ang hiling lang niya ay gabay, hindi posas. Bakit kailangang dumaan sa warrant of arrest ang isang isyu na maaari sanang idaan sa notice of violation o warning?

Ito ang tanong na bumabagabag sa marami. Kapag malalaking kumpanya ang lumalabag, tila napakaraming palugit at “due process” ang ibinibigay. May mga abogado silang kayang makipag-negosasyon. Pero kapag si Diwata, o si Aling Nena na nagtitinda ng banana cue, ang nagkulang sa isang papeles, kulungan agad ang banta.

Ang sinapit ni Diwata ay nagpapakita ng agwat sa pagitan ng gobyerno at ng mga mamamayan. Ang gobyerno ay dapat na “enabler” ng negosyo, tumutulong upang lumago ang mga ito. Ngunit sa mata ng marami, nagmimistula itong “punisher” na nag-aabang lang ng pagkakamali upang maningil o manghuli.

“TULUNGAN NIYO AKO”: ANG PANAWAGAN
Sa kabila ng galit at stress, nanatiling mapagpakumbaba si Diwata sa dulo ng kanyang pahayag. Hindi siya lumaban ng dahas; lumaban siya gamit ang pakiusap. “Tulungan niyo ako kasi hindi ko alam kung papaano gawin ‘yan. Ayusin natin.”

Ito ay panawagan hindi lang para sa kanyang mga abogado o tagasuporta, kundi para sa mismong mga ahensya ng gobyerno. Turuan niyo kami, huwag niyo kaming ikulong. Gabayan niyo kami, huwag niyo kaming takutin.

Nagpasalamat pa rin siya sa Diyos dahil “hindi Niya ako pinapabayaan.” Ang kanyang pananampalataya at ang suporta ng kanyang mga “Luvs” (tawag sa kanyang mga fans) ang tanging nagpapatatag sa kanya. Kahit bugbog-sarado sa stress, nakuha pa niyang magpasalamat na nakalaya siya, bagay na hindi nararanasan ng maraming mahihirap na akusado na nabubulok sa kulungan dahil walang pampiyansa.

KONKLUSYON: ANG PAGBANGON NG DIWATA
Ang kwento ni Diwata ay hindi lang kwento ng isang viral star. Ito ay kwento ng bawat Pilipinong nagsisikap magtrabaho nang marangal sa gitna ng sistemang minsan ay tila kalaban pa. Ang kanyang muling pagka-aresto ay isang paalala na sa bansang ito, ang “diskarte” ay hindi sapat kung ang burokrasya ay naka-amba na parang patibong.

Sa kanyang paglaya, muling babalik si Diwata sa harap ng kanyang malalaking kawa. Muling magsasandok ng pares, muling ngingiti sa camera. Ngunit sa likod ng bawat “Luv you!” ay ang bigat ng isang taong alam na sa anumang oras, maaari siyang hatakin muli ng sistema.

Ang hamon ngayon ay nasa ating pamahalaan: Paano natin tratuhipin ang mga tulad ni Diwata? Bilang mga kriminal na dapat ikulong, o bilang mga partner sa pag-unlad na dapat tulungan? Dahil kung ang isang Diwata na may boses at pera ay hirap na hirap na, paano pa kaya ang iba?

Sa huli, ang sigaw ni Diwata ay sigaw nating lahat: Hustisya, awa, at tunay na serbisyo publiko.